අපේ රටේ මධ්‍යම කඳුකරයේ ලස්සන බදුල්ල නගරයට කිලෝමීටර් 5ක් පමණ ඈතින් තමයි මේ අපූරු දිය ඇල්ල පිහිටලා තියෙන්නේ. බදුල්ල - මහියංගණ ප්‍රධාන මාර්ගයේ ගියාම හමුවන දුන්හිඳ හංදියෙන් ඇතුළට වෙන්නයි මේක තියෙන්නේ. බදුලු ඔය කියන සුන්දර ගඟෙන් තමයි මේ දිය ඇල්ල හැදිලා තියෙන්නේ. මේ පැත්තට ගියාම පාර දෙපැත්තෙන්ම අහස උසට හැදුණු කඳු, ලස්සන කොළ පැහැති ගස්කොළන් සහ හුළඟේ පාවෙන මීදුම දකින්න පුළුවන්.

මේ පුංචි දිය ඇල්ලට හැමදාම සිසිල් වතුර ලැබෙන්නේ උඩරට කඳුකර ප්‍රදේශවලට වැටෙන වැසි ජලයෙන්. අපේ රටේ උඩරට කඳුකරයේ උස් ප්‍රදේශවලින් පටන් ගන්නා දිය පහන් සහ කුඩා දියරැලි එකතු වෙලා තමයි බදුලු ඔය හැදෙන්නේ. ඒක නිසා අවුරුද්ද පුරාම මේ කඳු අතරින් ගලාගෙන එන සිසිල් දිය පහරවල් තමයි මේ දිය ඇල්ලේ ජල මූලාශ්‍රය වෙන්නේ.

ලංකාවේ තියෙන ලස්සනම වගේම ජනප්‍රියම දිය ඇලි අතරින් එකක් තමයි මේ දුන්හිඳ ඇල්ල. මෙහි උස මීටර් 64ක් (අඩි 210ක් විතර) වෙනවා. හිතලා බලන්න, අඩි දෙසකට වැඩි උසක ඉඳන් පහළට වැටෙනකොට මේ වතුර කඳ වේගයෙන් කඩා වැටෙන විදිහ දැක්කම පුදුම හිතෙනවා.

වාර්තාවල හැටියට මේ දිය ඇල්ලට "දුන්හිඳ" කියලා කියන්නේ ඇයි දන්නවද? උඩ ඉඳන් අඩි 210ක් තරම් උසක ඉඳන් ලොකු වේගයකින් පහළට වැටෙන වතුර බිංදු, සුළඟත් එක්ක එකතු වෙලා හරිම පුංචි දුම් හෝ මීදුම් පටලයක් වගේ අවට පැතිරිලා යනවා. (සිංහලෙන් "දුන්" කියන්නේ මීදුම හෙවත් දුම කියන එකයි). ඒ වගේම මේක හරියට සුදු පාට මංගල සළුවක් (Bridal Veil) වගේ පෙනෙන නිසා විදේශීය අයත් මේකට ගොඩාක් ආදරය කරනවා.

මේ දිය ඇල්ල අපේ රටේ පරණ ඉතිහාසය සහ ජනප්‍රවාද එක්ක තදින් බැඳී තියෙනවා. ඉතිහාස කතාවල සඳහන් වන ආකාරයට, මහනුවර යුගයේ දෙවන රාජසිංහ රජතුමාගේ කාලයේදී බදුලු ඔය ගඟ හරස් කරමින් “කළු වඳුර වැල්” (Kalu Wandura Wel) කියන යෝධ වැලක් වැදී තිබී ඇත. මේ නිසා ගඟ අවහිර වී අවට කුඹුරු යායවල් යට වීමේ ලොකු අවදානමක් මතු වුණා. ගම්වාසීන් සහ කුඹුරු බේරාගැනීම සඳහා රජතුමා විසින් මෙම අවහිරය ඉවත් කරන ලෙස නියෝග කළ අතර, දැඩි පරිශ්‍රමයකින් පසු එම යෝධ වැල ඉවත් කිරීමත් සමඟම අද අප දකින මේ අපූරු දුන්හිඳ දිය ඇල්ල මතුවී බිහි වී තිබේ.

මෙම දිය ඇල්ල ළඟට යන්න නම් ප්‍රධාන පාරේ ඉඳන් කැලෑව අස්සෙන් කිලෝමීටර 1ක් පමණ දුරක් පාගමනින් යන්න ඕනේ. මේ පාරේ ටිකක් දුර යනකොට "කුඩා දුන්හිඳ" (Kuda Dunhinda) නමින් හැඳින්වෙන තවත් පුංචි ලස්සන දිය ඇල්ලක් අපිට බලාගන්න පුළුවන්. පාර දිගේ යනකොට කුරුල්ලන්ගේ කිචිබිචිය, වනාන්තරයේ සතුන්ගේ ශබ්ද වගේම පුංචි කඩවල විකුණන දේශීය වෙළඳ ද්‍රව්‍යත් අපිට දකින්න ලැබෙනවා. මේ ගමන අවසානයේදී දිය ඇල්ල ආරක්ෂිතව බලාගන්න විශේෂ නැරඹුම් වේදිකාවක් පවා හදලා තියෙනවා.

අඩි 210ක උසක ඉඳන් වේගයෙන් පහළට කඩා වැටෙන මේ මහා ජල කඳ, පහළින් හැදිලා තියෙන ගැඹුරු දිය අගලකට තමයි වැටෙන්නේ. මේ ජල කඳ එතැනින් ඉවර වෙන්නේ නැහැ; ඒක දිගටම බදුලු ඔය හරහා ගලා ගිහින් අවසානයේදී මහවැලි ගඟට එකතු වෙනවා. මේ විදිහට කඳුකරයෙන් පටන් ගන්නා ජලය මුහුදට යනකම්ම අපේ රටේ ගස්කොළන් සහ සතුන් බලාගන්න ලොකු උදව්වක් වෙනවා.

විකිපීඩියා සටහන්වල පවා මතක් කරලා දෙන විදිහට, මේ වගේ ලස්සන දිය ඇලි කියන්නේ අපේ රටේ තියෙන මිල කළ නොහැකි වටිනා සම්පත්. ඒ නිසා අපි කවදාවත් මේ වගේ තැන්වලට ප්ලාස්ටික් බෝතල්, පොලිතින් දාන්න හොඳ නැහැ. ඒ වගේම මෙහි දිය නෑම ඉතාම අනතුරුදායක නිසා ආරක්ෂිතව ඈතින් ඉඳන් මේ ලස්සන නරඹන්න ඕනේ. පරිසරය පිරිසිදුව තියාගත්තොත් විතරයි අපේ හෙට දවසෙත් මේ පුදුම ලස්සන දකින්න පුළුවන් වෙන්නේ!